maandag 31 augustus 2015

Wapenkwartierstaat Van Cortenbach - Van der Lippe (2)



















Van de heer Frans Wetzels uit Venlo ontvingen wij op onze blogpost van 20 augustus aanvullende gegevens. De wapenkwartierstaat is inderdaad geformeerd rond de probandi Willem van Cortenbach en Margaretha van der Lippe genaamd Hoen, die huwden in 1592. Alleen is er indertijd gemanipuleerd met Willems kwartieren. Het vermoeden is nu, dat de bewuste perkamenten kwartierstaat uit de CBG-collectie Belonje ergens rond het midden van de zeventiende eeuw, dus later, is geschilderd.

De voorgewende afstammingslijnen van deze Willem van Cortenbach (van de Loonse tak) uit de Merodes tot Waroux, Pallants en Vlodrops tot Leut zijn niet traceerbaar, maar wel was er verwantschap via familieleden in zijn naaste omgeving. Zo huwde Anna van Hanxler (Hansseler) met Willem van Cortenbach, de grootvader van de proband. Haar tante of nicht Hedwig van Hanxler huwde 1491 met Gerard van Palant tot Gladbach (Gisela Meyer, Die Familie von Palant om Mittelalter, 2004). De vraag is of dit een onschuldige fout is, of dat de waarheid opzettelijk is verdraaid...

Wetzels vermoedt het laatste, omdat Willem vlak voor zijn huwelijk, in 1585, zijn kwartieren indiende om deel te nemen aan een toernooi te Düsseldorf. Zijn vier overgrootouders van vaderszijde waren Cortenbach x Horion en Hanxler x Randenrath. En zijn vier overgrootouders van moederszijde waren Hoen van Cartils x Segraedt en Horion x Bosch van Mopertingen (Graminaeus, Fuerstliche Hochzeit, etc, 1587). Omdat het bij toernooien om adellijke kwartieren draaide, heeft Willem de familie Segraedt, bewust uit zijn kwartierstaat geweerd. Zij waren niet-adellijke Gulikse leenhouders die in de magistraat van Aken zetelden.


donderdag 27 augustus 2015

De kroon als icoon (3)

Willlem de Eerste nog voor zijn kroning, let op de prinsenkroon


















Vandaag wordt bij het Nationaal Archief de tentoonstelling 24 uur met Willem geopend. U kunt als het ware de werkkamer van de koning betreden en zien hoe hij als een echte workaholic de administratieve basis legde voor onze moderne staat. Duizenden koninklijke besluiten werden door hemzelf ondertekend. Persoonlijke bezittingen van Willem I uit het Koninklijk Huisarchief, waaronder zijn werkkostuum, schrijfcassettes en persoonlijke aantekeningen, brengen hem dichterbij. Eén van de topstukken is de handgeschreven proclamatie uit het najaar van 1813.

Prinsenwapen Willem Frederik 1813
Het hoofd van de proclamatie is met een gravure bedrukt. Het is het stadhouderlijke familiewapen van de familie Van Nassau zoals Willem, toen nog Willem Frederik genaamd, het voerde. In het eerste kwartier staat ook de leeuw van Nassau, maar zonder zwaard, pijlenbundel en koningskroon. Het is het persoonlijke wapen van een vorst, maar nog niet van 'De Koning'. In januari 1814, dus amper drie maanden later, stelt Willem Frederik bij Koninklijk besluit vast dat dit (familie)wapen aangepast wordt met een koningskroon en in het eerste en vierde kwartier de leeuw (goud op rood), met koningskroon, zwaard en pijlenbundel; u ziet het hieronder. De gouden leeuw op rood komt direct uit de wapencompositie van Lodewijk Napoleon, zoals die het kort daarvoor gebruikte.
Willem Frederik, soeverein vorst 14 januari 1814 (De Vries 1995)



















Op 24 augustus 1815 (iets meer dan een jaar later ) wordt het wapen van het koninkrijk vastgesteld. In grote lijnen lijkt het nog steeds op ons huidige rijkswapen. Willem I, nu inmiddels koning, voert ook dit wapen maar dan in een variant met een helm en helmteken: de kleuren (blauw, goud) en de blokjes van Nassau, maar de gewapende en gekroonde leeuw van het decennium ervoor. In de (eenen)twintigste eeuw valt het wapen van de koning(in) volledig samen met het rijkswapen (zie onder).
Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden, 24 augustus 1815 (De Vries 1995)
















In de jaren vóór zijn landing op het strand van Scheveningen leeft Willem Frederik als balling in Engeland. Daar doet hij ideeën op voor het industrialiseren en verbeteren van zijn toekomstige koninkrijk. Wat niemand echt ooit opgemerkt heeft, is dat hij zich ook op het gebied van de koningssymboliek door de Britten laat inspireren. De prinsenkroon op de bewuste proclamatie van 1813 is eigenlijk een fantasiekroon. Er is op dat moment voor de nieuwe staat nog geen kronenstelsel vastgesteld. De prinsenkroon moet koninklijke allure uitstralen maar nog niet koninklijk zijn, dat wordt later door de beugels en parels bewerkstelligd die over de hoofdband worden getrokken. Wat echter heel specifiek Engels is en binnen een paar maandjes weer verdwijnt, zijn de vierkante bladeren op de kroonband, die door hun schuine incisies in drie delen uiteenvallen. We zien dat bladertype nog steeds op Britse vorstenkronen terug, zoals bijvoorbeeld de St. Edwardskroon. Willem zou nooit de lelies van de Britse kroon overnemen, dat zou onterecht claims op de Franse troon veruiterlijken. Het kruisvormige blad echter, is natuurlijk een symbool van de christelijke wereld, maar roept tegenwoordig eigenlijk alleen Britse associaties op.
Ook de leeuwen op het prinsenwapen hebben veel weg van de leeuwen die op dat moment in Engeland gegraveerd werden. Het is dus waarschijnlijk niet eens Willem Frederiks idee geweest om de bladeren op de kroon zo op zijn Engels weer te geven, maar van de graveur zelf, die ongetwijfeld een Engelsman is geweest.
St. Edwardskroon
Details Prinsenkroon en St. Edwardskroon

donderdag 20 augustus 2015

Wapenkwartierstaat Van Cortenbach - Van der Lippe uit de collectie Belonje

Het Centraal Bureau voor Genealogie beheert niet alleen familiearchieven, maar ook archieven van genealogisch onderzoekers zoals mr. dr. Johan Belonje (1899-1996). Tijdens zijn leven vervulde hij vele (neven) functies op wetenschappelijk en maatschappelijk gebied. Voor de Tweede Wereldoorlog was hij bijna twintig jaar reserveofficier en nadien werd hij agent van de Nederlandsche Bank te Alkmaar. Zijn advocatenpraktijk legde hij toen neer. Als auteur was hij buitengewoon productief: hij schreef rond de 1000 grote en kleine publicaties over genealogie, heraldiek en kerk-, waterschaps- en rechtsgeschiedenis. Bovendien ging hij zeer veel op pad om in kerken afwrijfsels ('rubbings') te maken van grafkunst in Noord-Holland, Limburg en Duitsland.

Op dit moment wordt Belonjes archief en documentatie geschoond en toegankelijk gemaakt. Daarbij kwam deze week een beeldschone oude wapenkwartierstaat tevoorschijn. De wapenkwartierstaat is gemaakt voor (de nakomelingen) van Willem van Cortenbach die maarschalk was te Gulik - een hofbeambte belast met de zorg voor de paarden en stallen. Hij trouwde in 1592 met Margaretha van der Lippe genaamd Hoen (op deze kaart gespeld als van der Lip genaempt Houn). De Van Cortenbachs (in goud drie rode schuinbalken) stamden uit de gelijknamige heerlijkheid, die lag in wat nu de Limburgse gemeente Voerendaal is. Eén tak van de Van Cortenbachs is vooral bekend geworden doordat zij meer dan driehonderd jaar de hoge heerlijkheid Helmond in handen had. Naast het centraal gestelde wapen van Willem staat dat van zijn echtgenote in een ovaal. Haar familie heette Van der Lip of Van der Lippe, maar ging zich later Hoen (van der Lippe) noemen, of zoals hier: van der Lip genaempt Houn. De familie voerde in haar wapen drie kransen met rode bloemen.
Vanaf de zestiende eeuw ging de adel zich verder sluiten door een exclusief huwelijkspatroon. Meer en meer werd dit zichtbaar in het opstellen van kwartierstaten die moesten aantonen hoeveel adellijke voorouders er waren. In dit geval krijgen we een overzicht van veertien geslachten die bovenregionaal huwden. We kunnen ze bovenmodale adel noemen, vanwege het bezit van titels, heerlijkheden met hoge rechtspraak en hoffuncties. De families zijn in hun middeleeuwse oorsprong vaak Limburgs en Gelders ('Duits'), maar hadden door hun grensoverschrijdende huwelijken vaak vele eigen gebiedjes in andere streken. Trouwen binnen de eigen stand werkte vaak kwartierverlies (of volgens anderen kwartiervermeerdering) in de hand: Willem en Margaretha waren familie van elkaar via de Van Merodes en Von Flodorps; die wapens komen dubbel op dit overzicht voor.

Willem van Cortenbach en Margaretha van der Lippe hadden een dochter Margaretha Maria barones van Cortenbach, vrouwe van Vaesthartelt (...- ca.1662), die te Leiden op 11 april 1630 in het huwelijk trad met Philips van Nassau, heer van Wijchen, Grimhuizen en Hoekelom en (bastaard)kleinzoon van Willem de Zwijger. Dit alles in beschouwing nemend kunnen we zeggen dat de wapens rond 1600 op deze perkamenten rol zijn geschilderd. Dat stemt ook overeen met de stijl van de wapens en de letters waarmee de namen van de diverse families op de daaronder gevoegde blauwe linten zijn geschreven.