maandag 28 september 2015

Over (neo)gotische wapens in Duitsland

Hoewel in de Bondsrepubliek Duitsland de adel geen officiële positie meer heeft, leeft de groep als nooit tevoren. Ook de belangstelling voor adel is daar nog steeds erg groot: Altadel, Briefadel, Stadtadel en Uradel - het is slechts een beperkte greep uit een groter aantal classificaties waar de oosterburen dol op zijn. De Uradel is genealogisch te herleiden tot personen die al vóór het jaar 1350 als edel werden beschouwd.

In de loop van de late negentiende - en begin twintigste eeuw is de Uradel (de categorie waarvoor men het meeste respect had en heeft) haar wapens gaan voeren in de gotische stijl van de dertiende en veertiende eeuw. Zijn distinctiezucht mondde daarmee uit in stoere, gezag afdwingende eenvoud. Binnen het stramien van die gotische revival van de negentiende eeuw werd teruggegrepen op de vormen die men overwegend aantrof in kerken. Alle vroegmoderne pronkstukken en overige toevoegingen werden geweerd. Er kwamen eenvoudige kuiphelmen met forse helmtekens voor in de plaats, geplant op spitsvoetige schilden, die dezelfde vormverhouding hadden als de toppen van gotische ramen.

Een heel sprekend neogotisch voorbeeld is het wapen Von Hohenzollern dat is aangebracht op het timpaan van het mausoleum voor ex-keizer Wilhelm (overl. 1941) te Doorn. De uit zijn rechten gezette keizer voerde met zijn familie eerst een veel ingewikkelder wapen, met de bekende Duitse adelaar als centraal element. Maar na diens onttroning en dood was het juridisch niet meer gepast om dat wapen te gebruiken. Daarom greep men terug naar het Hohenzollern-stamwapen in zijn oudste, Uradlige vorm. Het is eenvoudig gevierendeeld van zilver en zwart. Was het anachronistisch terug te grijpen naar stijlen van zevenhonderd jaar daarvóór? Of paste de eenvoudige modernistische belijning juist goed bij de voorwaarts denderende industrialisering, een nieuwe tijd?

Als men beseft dat het spitsvoetige schild het enige archetype in de gotische heraldiek is, is het des te verrassender dat rond 1300 ook andere schildvormen werden toegepast. We vonden in de CBG-collectie Belonje een prachtig zeldzaam voorbeeld van een perfect cirkelvormig schild onder een zware aanziende kuiphelm. Het is het wapen van het geslacht Weibeler, dat uit Würzburg (tussen Frankfurt en Neurenberg) stamde. Zij brachten al in de dertiende eeuw vier burgemeesters voort. Hun helmteken - buffelhoorns waarin zijn lelies zijn gestoken - lijkt op een intimiderende manier hun macht uit te dragen, wat nog versterkt wordt door de ondoorgrondelijke kijkspleten in de helm. De persoon in kwestie, wiens voornaam we niet weten, is overleden op 14 september 1307.


Weibeler-zerk in de kerk van Würzburg, coll. Belonje CBG, foto E. Glöckner























De lelie op het schild heeft een gebogen vorm en geeft het effect van een bol schildvlak. Het heeft wat weg van de zogenaamde beukelaar, het infanterieschild dat met mes, zwaard en rapier werd gehanteerd. Beukelaars waren niet in eerste instantie heraldische schilden, maar een praktische afweer om de linkerhand te beschermen, de tegenstander klappen toe te brengen en te duwen. Hier is een praktisch rondschild heraldisch toegepast, waarom weten we niet. Het enige wat blijkt, is dat ook cirkelvormige schilden functioneel waren binnen de krijgsuitrusting van vooraanstaande families en dat heraldiek onvermijdelijk een kind is van zijn tijd.



Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen