donderdag 3 oktober 2013

Het wapen van Dorothea Berck (1593-...) of haar zusje

door Guus van Breugel


De leukste heraldische vondsten zijn die waarbij je een wapen aan een specifiek persoon kan toeschrijven door middel van zijn of haar kwartieren, of specifiek bij een vrouw, aan de hand van het wapen van de echtgenoot dat aan de heraldisch rechterzijde staat. Bij echtparen kan vaak aan de hand van een gevonden trouwdatum gereconstrueerd worden hoe oud het heraldisch kunstwerk of zegelstempel is.

We zouden dit jaar enige leuke heraldische vondsten voor het voetlicht brengen die tevoorschijn kwamen tijdens onze herinventarisatie van CBG collecties, waaronder die van het Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde (KNGGW). Veel van deze wapens zijn nooit nader beschreven, regelmatig worden ze zelfs gewoon onbeschreven in mappen aangetroffen. Soms, als een aantal kwartieren er uit springen, is een wapen alsnog tamelijk snel geïdentificeerd.
Dit keer tonen we een prachtig gevierendeeld wapen (waterverf en verguldsel op perkament) uit de Gouden Eeuw. Het gaat om een ovaal schild dat gehouden wordt door een engel. De ovale schildcontour - en vooral - het ontbreken van een schilddekking, zegt dat het om een dame draait. Het wapen is (nog) niet gedeeld, dus was zij nog niet in het huwelijksbootje gestapt. De moderne heraldische conventie waarbij alleen getrouwde dames ovalen gebruiken en ongehuwde vrouwen een ruit, was in de Gouden Eeuw nog niet (volledig) uitontwikkeld. In die tijd komen we namelijk wapens van gehuwde vrouwen tegen in de vorm van een ruit en die van mannen in een ovaal, al is dat laatste fenomeen vaak wel later in die eeuw.
Het opvallende groene vijfblad op goud in de kwartieren I en IV werd doormiddel van onze Heraldische Databank al snel gekoppeld aan het geslacht Berck, een Emmerichse koopmansfamilie die zich eind zestiende eeuw in Dordrecht vestigde. Het kwartier II toont een leeuw, gevierendeeld van zilver en zwart op een rood veld. Door een misinterpretatie is de vierendeling van het zilver en het zwart op het leeuwenlijf minder goed uitgevallen. Maar door de kleurstelling en het kroontje op de leeuwenkop is het evident dat dit het wapen Van Berckenrode is. Het kwartier III ligt normaliter genealogisch wat meer in het verleden en dit kwartier met de rode hertenkop staat voor de belangrijke familie Tack die in Dordrecht leefde. Het blijkt dat dit wapen van een meisje Berck was die een moeder Van Berckenrode had en een grootmoeder Tack. Mogelijk is het daarom het wapen van Dorothea Berck, vrouwe van Alblasserdam (geb. Dordrecht 1593), die in 1616 met Josephus Coymans (geb. Hamburg 1591) in het huwelijk trad en samen met hem in 1644 door Frans Hals is vereeuwigd.
De datering van de 'maagden'-wapentekening bij het CBG ligt in de periode 1593-1616, dus tussen haar geboorte- en trouwdatum in. Op het schilderij van Hals ziet men nog vaag op de achtergrond het volle wapen Berck, waaruit men mag concluderen dat de persoon tijdens verschillende fases van zijn of haar leven, afhangend van de maatschappelijke context, verschillende varianten op het familiewapen kon voeren. Een fenomeen dat ook blijkt als men wapens van bijvoorbeeld rouwborden vergelijkt met wapens van diezelfde personen op een jongere leeftijd in oude alba amicorum of vrouwenalba. Mede door dit portret is Dorothea de geschiedenis ingegaan als een invloedrijke vrouw; in ieder geval bekender dan haar jongere zusje Agnes, van wie dit wapen in theorie ook nog zou kunnen zijn.

Zie ook deze link, deze en deze.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen