woensdag 18 december 2013

CBG beëindigt Wapenregister

Heraldiek is een belangrijk en aansprekend visueel aspect van familiegeschiedenis. Als expertisecentrum voor familiegeschiedenis en historische persooninformatie hoort het informeren en delen van kennis over familiewapens tot de taken van het Centraal Bureau voor Genealogie. Traditioneel gebeurt dat o.a. door het voeren van een Wapenregister. In het Wapenregister worden familiewapens geregistreerd na toetsing aan een aantal vaste criteria, waaronder uniciteit, legitieme afstamming, eventuele usurpatie en ideeën over inhoudelijke vormen en samenstelling van wapens.

Met de lancering van de online versie van de
Heraldische Databank (HDB) op 26 nov. 2013 is een omvangrijke digitale heraldische collectie ter beschikking gekomen voor een breed publiek en is een waardevolle digitale service ontstaan. Mensen kunnen in de HDB op zoek naar familiewapens op een bepaalde naam en met trefwoorden ook na gaan bij welke familie een bepaald wapen mogelijk hoort.

In een periode dat er bij het CBG minder capaciteit beschikbaar is voor heraldiek moeten er keuzes gemaakt worden op welke wijze wij onze functie als expertisecentrum het beste en het effectiefst kunnen uitoefenen. Wij zijn tot de conclusie gekomen dat we via de HDB meer mensen kunnen bereiken en zo met een beperkte capaciteit het beste invulling kunnen geven aan onze taak als expertisecentrum.



Daarom stopt het CBG met het in opdracht (laten) ontwerpen en registreren van nieuwe familiewapens en zal de inspanningen concentreren op het verder uitbouwen van de HDB. Waar mogelijk en haalbaar zullen in de toekomst méér CBG-collecties worden ontsloten via de HDB en zal ook meer functionaliteit worden toegevoegd aan de HDB. In principe is het CBG ook voorstander van ontsluiten van digitale heraldische collecties van derden via de HDB.

Hoewel het CBG stopt met het Wapenregister stopt het CBG niet met het registreren in de zin van documenteren. Er wordt nog gestudeerd op een mogelijkheid om nieuwe wapens of wapens die nog ontbreken in de HDB met hulp van betrokken gebruikers toe te voegen. We denken daarbij aan een deelverzameling met nieuw gesignaleerde wapens, waarbij zal worden gedocumenteerd wie het betreffende wapen heeft aangedragen, de datum waarop dat is gebeurd en de plaats waar het wapen is aangetroffen.

woensdag 11 december 2013

Heraldicum Disputationes, jaargang 2013, nr 4

Inhoudsopgave van het vierde nummer van jaargang 2013 van Heraldicum Disputationes:

  • Portretten op wapens. De bekende genealoog en heraldicus A.A. Vorsterman van Oyen en zijn gezin, door J.A. de Boo
  • Een schild met stad en stroom. Het wapen van Mgr. Jean-Pierre Delville, de nieuwe bisschop van Luik, door Hans van Heijningen
  • Het alliantiewapen 'Wesche-Vincent', door Vincent H. van Steenbergen van der Es
  • Een wapen voor de Sint-Nicolaasbasiliek te Amsterdam, door Anders Daae
  • Oeps, foutje 4: Bijgaerden in Oostmalle, door Marc Van de Cruys
  • Limburgs retrospectief, door Dirk Coutereels


Verder een aantal indexen op jaargang 2013: op persoonsnamen, plaatsnamen en wapenspreuken.
En als gebruikelijk ook in dit nummer ingezonden brieven, mededelingen en signaleringen van nieuwe boeken in de afdeling Disputationes.

Uitgever: Marc Van de Cruys, Krommelei 47, 2110 Wijnegem (België)
Heraldicum Disputationes verschijnt vier keer per jaar.
Prijs: € 20,- per jaar, € 6,00 voor losse nummers (€ 7,50 voor Nederland.)
Zie http://users.telenet.be/homunculus/heraldiek.html

maandag 9 december 2013

Heraldisch glas-in-lood in Zwitserland

In het tweede nummer van 2013 van het drietalige (Duits, Frans, Italiaans)  halfjaarlijkse tijdschrift Schweizer Archiv für Heraldik (Archivum Heraldicum), uitgegeven door het Schweizerische Heraldische Gesellschaft, staan o.a. twee artikelen over heraldisch glas-in-lood.

Een artikel is getiteld Les Vitreaux offerts à Fribourg à l'occassion du 500e anniversaire de son entrée dans la Confédération suisse (1481-1981) van Pierre Zwick. Het gaat over heraldisch glas-in-lood dat ter gelegenheid van de 500e verjaardag van de aansluiting van Freiburg bij de Zwitserse Confederatie werd aangeboden aan het Musée suisse de vitrail in Romont.



Het andere artikel, getiteld Wappen auf Glasfenstern, die von Habsburgern gestiftet wurden, werd geschreven door Michael Göbl. Daarin aandacht voor een groot aantal glas-in-lood-ramen dat door de Habsburgers door de eeuwen heen ter meerdere eer en glorie van zichzelf werd geschonken aan diverse kerken en kloosters. 


Een abonnement op het tijdschrift kost  CHF 100,-. Zie de (drietalige) website voor meer informatie. Het tijdschrift kan worden ingezien in de leeszaal van het CBG te Den Haag.

woensdag 27 november 2013

Vernieuwde Heraldische DataBank van CBG online

Op 26 november werd tijdens het Stamboomcafé van het Centraal Bureau voor Genealogie de beta-versie van de vernieuwde Heraldische Databank (www.heraldischedatabank.nl of www.hdbcbg.nl) door heraldicus Guus van Breugel op informele wijze gepresenteerd.



De databank bestond al vanaf 1997, maar had enkele belangrijke beperkingen. De nieuwe Heraldische DataBank heeft een sterk verbeterde zoekfunctie op de inmiddels bijna honderdduizend afbeeldingen. Er kan niet alleen worden gezocht op familienaam, maar ook op heraldische trefwoorden.

Het bestellen van afbeeldingen uit de Heraldische DataBank gaat vanaf nu gemakkelijker, sneller én goedkoper. U rekent af in de digitale studiezaal met eenheden (per beeld 50 eenheden, circa € 2,50). Vrienden van het CBG kunnen hun gratis eenheden nu dus ook gebruiken om wapenafbeeldingen te bestellen. Anders dan voorheen kunt u nu ook een voorafbeelding zien vóórdat u de bestelling plaatst. U weet dus wat u voor uw geld/eenheden krijgt. De website bevat ook het laatste nieuws uit dit Heraldisch dossier en links naar StamboomNederland, WieWasWie en de Nederlandse FamilienamenBank.

De Heraldische Databank is gemaakt in samenwerking met digitaal erfgoedspecialist Picturae te Heiloo en werd mede mogelijk gemaakt door een gift van de Stichting Nederland’s Patriciaat.

woensdag 20 november 2013

Centraal Bureau voor Genealogie identificeert oudste stadszegel Rotterdam

Op de locatie Markthal, vlakbij Station Blaak in Rotterdam, is een unieke detectorvondst gedaan door Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam (BOOR). Het gaat om een tweedelig messing doosje in de vorm van een schildpadschild, waarin een waszegeltje van niet meer dan 2 centimeter werd aangetroffen. Vanwege het kleine formaat en de onleesbaarheid van het randschrift en de afbeelding in het zegelveld werd heraldische expertise ingewonnen bij het Centraal Bureau voor Genealogie.

Met behulp van strijklicht en digitale beeldbewerking kon door het CBG het zegel geïdentificeerd worden als het contrazegel van Rotterdam. Het randschrift luidt CLAVIS SIGILLI DE ROTTERDAM. Contrazegels werden afgedrukt op de achterkant van het grootzegel om fraude te ontmoedigen. Het was een waarborg voor authenticiteit. Grootzegel en contrazegel werden dan ook apart bewaard. Later verdween het contrazegel naar de achtergrond doordat andere meer toepasselijke zegels werden gebruikt voor verschillende soorten afspraken, transacties en handelingen binnen de groeiende stedelijke economie.

Het opmerkelijke aan deze afdruk van het contrazegel is, dat het niet samen met het grootzegel is toegepast, maar als eigenstandig zegel. Dat kunnen we zien aan de vingerafdruk aan de achterzijde en het restant van de zegelstaart. Wellicht heeft het aan een transportakte gehangen. De functie van het zorgvuldig gehamerde doosje is onbekend.


















Het zegel is aangetroffen in een grondlaag die uit de periode van rond 1400-1450 stamt, maar is zelf ouder. Vergelijkingen met de oudste Rotterdamse stadszegels uit 1351 die in de gemeentearchieven van Delft en Utrecht berusten, leveren een periodisering op van 1300-1350. Dit is op de bodemvondst te zien aan de ruitvormige vlakbewerking in het zegelveld en de prille versie van het Rotterdamse 'wapen' die nog niet op een schild is terechtgekomen. Voorgesteld is een paal (de Rotte) met aan de onderzijde de dam. Aan weerszijden zijn nog verticale blokjes te zien die volgens de archeologen de beperkte bedijkingen voorstellen aan de benedenloop van de Rotte. Dat is een opmerkelijk verschil als men dit vergelijkt met de reeds bekende zegels van 1351 die de dam in het midden van de Rotte laten zien. De stadsbegrenzing, de zogenaamde stabboom, is in de loop van de veertiende eeuw meer in zuidelijke richting verplaatst, waarbij zandbanken in de Maas werden ingedijkt en bebouwd.
De vervaardiging van het stempel van deze zegelafdruk kan hebben plaatsgehad rond 1340, het moment waarop Willem IV, graaf van Holland-Henegouwen de stad definitieve stadsrechten verleende. Maar al eerder, in 1299 heeft de stad officiële rechten gekend die direct werden ingetrokken, omdat Wolfert van Borssele, voogd van de graaf van Holland werd vermoord en diens opvolger onmiddellijk Rotterdam boycotte. Na het midden van de veertiende eeuw raakten contrazegels in hun algemeenheid wat overbodig door toepassing van andere zegeltypen. Hiermee kan deze bodemvondst wel eens het oudste stadszegel van Rotterdam zijn.

Nadat vandaag de landelijke bladen met het nieuws komen zal de bodemvondst door Guus van Breugel uitgebreid besproken worden in ons kwartaalblad Genealogie, te verschijnen in de week van 5 december 2013. Nadien komt er een meer wetenschappelijke bijdrage van zijn hand in het Rotterdams Jaarboekje 2013.

vrijdag 15 november 2013

Inhoud van Der Wappen-Löwe nr. 19

In het 19e deel van de Duitse reeks Der Wappen-Löwe (2013) staan, naast een uitgebreid overzicht van nieuwe wapenregistraties in de zogenaamde Wappenrolle, twee hoofdartikelen:
  • Muschelwappen auf dem Jakobsweg, door Martin Kreder (Over de Sint-Jacobsschelp in wapens langs de verschillende routes naar Santiago de Compostella.)
  • Von dem närrischen Mahler Bayer. Zur Person und zum Schicksal des vergessenen Wappenmahlers Abraham Beuer aus Altenborf bei Nürnberg, door Michael Schroeder (Over het leven van de vergeten 18e eeuwse wapenschilder Abraham Beuer.)

Der Wappen-Löwe is een heraldische vereniging die is gevestigd in Fürstenfeldbruck in de Duitse deelstaat Beieren. Het lidmaatschap kost € 30,- per jaar.

donderdag 3 oktober 2013

Het wapen van Dorothea Berck (1593-...) of haar zusje

door Guus van Breugel


De leukste heraldische vondsten zijn die waarbij je een wapen aan een specifiek persoon kan toeschrijven door middel van zijn of haar kwartieren, of specifiek bij een vrouw, aan de hand van het wapen van de echtgenoot dat aan de heraldisch rechterzijde staat. Bij echtparen kan vaak aan de hand van een gevonden trouwdatum gereconstrueerd worden hoe oud het heraldisch kunstwerk of zegelstempel is.

We zouden dit jaar enige leuke heraldische vondsten voor het voetlicht brengen die tevoorschijn kwamen tijdens onze herinventarisatie van CBG collecties, waaronder die van het Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde (KNGGW). Veel van deze wapens zijn nooit nader beschreven, regelmatig worden ze zelfs gewoon onbeschreven in mappen aangetroffen. Soms, als een aantal kwartieren er uit springen, is een wapen alsnog tamelijk snel geïdentificeerd.
Dit keer tonen we een prachtig gevierendeeld wapen (waterverf en verguldsel op perkament) uit de Gouden Eeuw. Het gaat om een ovaal schild dat gehouden wordt door een engel. De ovale schildcontour - en vooral - het ontbreken van een schilddekking, zegt dat het om een dame draait. Het wapen is (nog) niet gedeeld, dus was zij nog niet in het huwelijksbootje gestapt. De moderne heraldische conventie waarbij alleen getrouwde dames ovalen gebruiken en ongehuwde vrouwen een ruit, was in de Gouden Eeuw nog niet (volledig) uitontwikkeld. In die tijd komen we namelijk wapens van gehuwde vrouwen tegen in de vorm van een ruit en die van mannen in een ovaal, al is dat laatste fenomeen vaak wel later in die eeuw.
Het opvallende groene vijfblad op goud in de kwartieren I en IV werd doormiddel van onze Heraldische Databank al snel gekoppeld aan het geslacht Berck, een Emmerichse koopmansfamilie die zich eind zestiende eeuw in Dordrecht vestigde. Het kwartier II toont een leeuw, gevierendeeld van zilver en zwart op een rood veld. Door een misinterpretatie is de vierendeling van het zilver en het zwart op het leeuwenlijf minder goed uitgevallen. Maar door de kleurstelling en het kroontje op de leeuwenkop is het evident dat dit het wapen Van Berckenrode is. Het kwartier III ligt normaliter genealogisch wat meer in het verleden en dit kwartier met de rode hertenkop staat voor de belangrijke familie Tack die in Dordrecht leefde. Het blijkt dat dit wapen van een meisje Berck was die een moeder Van Berckenrode had en een grootmoeder Tack. Mogelijk is het daarom het wapen van Dorothea Berck, vrouwe van Alblasserdam (geb. Dordrecht 1593), die in 1616 met Josephus Coymans (geb. Hamburg 1591) in het huwelijk trad en samen met hem in 1644 door Frans Hals is vereeuwigd.
De datering van de 'maagden'-wapentekening bij het CBG ligt in de periode 1593-1616, dus tussen haar geboorte- en trouwdatum in. Op het schilderij van Hals ziet men nog vaag op de achtergrond het volle wapen Berck, waaruit men mag concluderen dat de persoon tijdens verschillende fases van zijn of haar leven, afhangend van de maatschappelijke context, verschillende varianten op het familiewapen kon voeren. Een fenomeen dat ook blijkt als men wapens van bijvoorbeeld rouwborden vergelijkt met wapens van diezelfde personen op een jongere leeftijd in oude alba amicorum of vrouwenalba. Mede door dit portret is Dorothea de geschiedenis ingegaan als een invloedrijke vrouw; in ieder geval bekender dan haar jongere zusje Agnes, van wie dit wapen in theorie ook nog zou kunnen zijn.

Zie ook deze link, deze en deze.

dinsdag 1 oktober 2013

Heraldisch Tijdschrift, jaargang 2013, nr. 3

In het derde nummer van de jaargang 2013 van het Heraldisch Tijdschrift, de periodiek van de Afdeling Heraldiek van de Nederlandse Genealogische Vereniging, de volgende artikelen:

  • Hans de Boo jubileert: 60 jaar lid NGV en 10 jaar hoofdredacteur Heraldisch Tijdschrift, door John Halie
  • Heraldische dobbelstenen, door Anton C. Zeven
  • Smeedijzeren signet met alliantiewapen Van Hasselt-Van Berchuys, door N.J.M. Biezen.
  • In de serie 'hedendaagse heraldici': Hans de Boo, een bevlogen heraldicus, door Bernard Grothues 
  • Kerk en staat zijn toch uit elkaar?, door R.W. van Dijk
  • Hedendaagse kerkelijke personele unie heraldisch vertaald, door Hans van Heijningen
  • Een klimmende leeuw met afgehakte kop, door H.R. Bolland (Betreft wapens Loenen en De Waal.)
Verder als gebruikelijk de rubrieken Periodieken en publicaties  en Op de keper beschouwd.

Het Heraldisch Tijdschrift verschijnt vier keer per jaar. Een abonnement kost € 20,- per jaar (NGV-leden € 18,-). Email: w.van.zon@hccnet.nl

maandag 30 september 2013

Der Wappen-Löwe, nr. 18: het wapen Von Wittelsbach in Holland


Onder de titel 'Grundzüge der Wittelsbachischen Heraldik im Hennegau und in Holland' wordt het toelatingsstuk van heraldicus Claus D. Bleisteiner voor de Académie Internationale d'Héraldique voor het voetlicht gebracht. Het is een ode aan Bleistner (1940-2011) die zelf zijn eerste heraldische uren sleet in de Bayerische Staatsbibliothek. 47 pagina's besteedde hij aan de verschillende oude verschijningsvormen van wat veel mensen kennen als het zogenaamde Beieren-wapen.

De Wittelsbachs, een oud dynastengeslacht, heeft mede door toedoen van keizer Lodewijk de Beier (1282-1347) een enorm territoir opgebouwd waartoe ook Brandenburg, Tirol, Henegouwen-Holland en Zeeland gingen behoren. Daardoor is het bekende beeld met de blauw-zilveren 'Wecken' over grote delen van Europa verspreid geraakt in architectuur, memoriestukken, manuscripten en zegels. Grote delen van de Nederlanden kwamen aan de Wittelsbachs door het huwelijk van voornoemde Lodewijk met Margaretha van Avesnes (1324) die erfdochter was en deze goederen overdroeg op haar zoon Willem (III van Henegouwen, IV van Holland). Na een verdrag van 1353, splitse het rijk zich zodat Niederbayern-Straubing en Henegouwen-Holland in handen van Willems broer Albrecht terechtkwamen, zodat dit gebied vaak verkort Straubing-Holland werd genoemd.

Jacoba van Beieren (1401-1436)
De wapens van Holland en 'Henegouwen' die we vaak in gevierendeelde vorm tegenkomen gingen aldus een vierendeling aan met het wapen met de 'Wecken'. We kennen het vooral van Jacoba van Beieren. Grappig is dat het oorspronkelijke wapen van Henegouwen, in goud drie kepers, ooit was komen te vervallen toen Boudewijn, graaf van Vlaanderen en Henegouwen (1194 - 1205) op zijn ruiterzegel de volle leeuw van Vlaanderen ging voeren. Jacoba huwde verschillende Europese vorsten waaronder Jean, Dauphin van Frankrijk (st. 1417). Tijdens die huwelijken deelde ze haar wapen uiteraard weer met dat van haar echtgenoot.
Het doorwrochte artikel van Bleistener laat zien hoe dit wapen in zijn internationale context in allerlei varianten werd toegepast.

Der Wappenlöwe, 18. Band (Sonderband) München, 2013, ter inzage bij het CBG.


woensdag 11 september 2013

Limburgs wapen Van Caldenborg op kruik in Amersfoort

In het septembernummer van Kroniek, het historisch tijdschrift van Amersfoort, wordt door Evelyn Scheepsma een steengoed kruik uit 1620 besproken. Wat deze Amersfoortse bodemvondst uit 1987 interessant maakt, is dat één van de drie medaillons op de buik een heraldische boodschap bevat die niets met de stad van doen lijkt te hebben. Hoewel de kruik in scherven is aangetroffen, is het medaillon onaangetast en in de vakkundige reconstructie opgenomen. Het gestempelde wapen is volgens het randschrift van Guillaume van Caldenborch, 'Maieur de la ville et duché de Limbourch', zijnde gedeeld: I in zilver vier blauwe balken en een rode schildzoom met [11] gouden bezanten (V. Caldenborg); II drie vlammende harten. Het helmteken: het stamwapen tussen twee olifantstrompen.
Dergelijke wapenmedaillons waren niet uitzonderlijk in de 16de en 17de eeuw. Het gegeven dat deze in steengoed werden gestempeld, zegt iets over de oplage van heraldisch ceramiek in het bijzonder en de huishoudelijke alomtegenwoordigheid van heraldiek in het algemeen. De kruik is overigens vervaardigd in Raeren (B).

De Van Caldenborgs of  Van Caldenbergs worden al in de veertiende aangetroffen in en rondom Berg. Ze behoorden tot een statusgroep met grond en bestuursfuncties die deels, vanaf de zeventiende eeuw een adellijke glans kreeg en in de persoon van deze Guillaume van Caldenborch door koning Philips IV in 1629 geridderd werd. Guillaume was niet alleen schout voor het gehele hertogdom Limburg, hij was ook heer van Groules, Bougnoux, Beuck, Frambach, Salomé, Susterzeel en Herve. Uiteindelijk schopte hij het tot kanselier van Brabant. Hij stierf in 1648 op zijn kasteel Crèvecoeur in de gemeente Battice.

Kroniek, Tijdschrift Historisch Amersfoort
jrg. 15, nr. 3, september 2013
www.historisch-amersfoort.nl




maandag 9 september 2013

Het (bij)wapen van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap

Over de manier waarop wapens gestalte krijgen, bestaan conventies. Maar net als bij taal bestaan er zo nu en dan uitzonderingen die de regel bevestigen. In de heraldiek zijn er wapens waarin er een uitzondering wordt gemaakt op de kleurregel (kleur op kleur, metaal op metaal) of de conventies rond de wapencompositie. Men kan dan denken aan extra schildhouders (3 in plaats van 2) of een schildhouder die tegelijk de helm en helmteken op zijn hoofd heeft, of waarbij het helmteken doorloopt in de stoffering van de helm, zoals bij het oude wapen van Kleef (een stierenkop en -hals waarbij de bek het helmvizier vormt).
Een in Nederland tamelijk zeldzame compostie, die daarmee nog niet onheraldisch is, is de configuratie van een schild en een bijschild. Het grote wapen is dan het hoofdelement en het bijwapen (om het zo maar even te noemen) verbeeldt een territorium, rechten of een vorst waarmee het hoofdwapen verbonden is.
Het wapen van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, dat men de koepelorganisatie kan noemen van tientallen Joodse Gemeenten in den lande, heeft sinds 1817 zo'n wapen met bijschild. Voor de betekenis en geschiedenis van dit wapen, dat ter gelegenheid van haar aanstaande 200-jarig jubileum (1814-2014) is hertekend door heraldisch tekenaar Piet Bultsma, verwijzen we graag naar het stuk van Ruben Vis op de website van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK).

Bijschilden verschijnen soms op de arabesk waarop de schildhouders staan, bijvoorbeeld bij een hoogadelllijke familie om uiting te geven aan (voormalig) bezit of - zoals in Engeland - aan onderlinge relaties tussen bisschoppen en diocesen (Heraldisch Tijdschrift, 2013-3, p. 93) Soms gebeurt het in de vorm van een kroon die opgebouwd is uit wapens van voormalige territoria die binnen een nieuwe (deel)staat liggen zoals de voormalige Duitse federale staat Wuerttenberg-Baden. Ook het geschaakte wapen van de Republiek Kroatië (1990) laat zo'n wapenkroon zien, maar dan gaat het om een politiek (en dus) heraldisch compromis (in die regio vinden we overigens al in de achttiende eeuw antieke kronen, waarvan de driehoekige punten beladen zijn met heraldische figuurtjes).
Dit bijschild, dat een gewoon onderdeel is van het wapen, moeten we toch wel zien in de sfeer van de heraldische uitzonderingen die gerelateerd zijn aan een vorst, in dit geval Willem I. Het Koninklijke- of Rijkswapen dat als bijwapen gevoerd wordt, is het wapen van Nederland zonder schildhouders. Het gaat om het toenmalige wapen in het klein zoals in 1817 gold, dus nog met de leeuw die de koningskroon draagt (met beugels, etc.). Van achter de compositie is een tweetal afhangende linten te zien, die we kennelijk gewoon decoratief moeten opvatten. Al eeuwen geven vorsten aan particulieren of instellingen toestemming om hun hun wapen met het vorstelijk wapen te vermeerderen, maar dat is dan vaak in de vorm van een schildhoofd of een vrijkwartier; in het schild dus. In Italië is bijvoorbeeld de zogenaamde capo dell'impero erg bekend en populair geweest. Het separaat afbeelden van het vorstelijk wapen als bijschild is in Nederland in ieder geval een unicum.
Het wapen van Wuerttemberg-Baden (Von Volborth, 1981)
Het wapen van de stad Essen (D), sinds 1623 vermeerderd met de Keizerlijke adelaar (Von Volborth, 1981)


donderdag 5 september 2013

Heraldicum Disputationes, jaargang 2013, nr 3

Inhoudsopgave van het derde nummer van jaargang 2013 van Heraldicum Disputationes:
  • Wapens op gebouwen in schilderijen van Jacques Daret en Hendrik Avercamp, door Anton Zeven
  • Heraldische rouwgebruiken bij de begrafenis van Maria Gabriele de Lalaing (1634-1709), door Stefan Crick
  • Nog een wapenattestatie, door Marc Van de Cruys (Noot: Betreft wapenattestatie voor Jan van Eelen, Duinkerke 1671)
  • Paus Johannes Paulus II: een opdrachtgever met wensen, door Hans van Heijningen
  • Het wapen van Ullens-Verbiest in de Antwerpse kathedraal. (Oeps, foutje 3), door Marc Van de Cruys
  • Afl. 16 in de reeks over Heraldische kunstenaars: Cor Böhms, door Marc Van de Cruys

Verder uiteraard ingezonden brieven en mededelingen in de afdeling Disputationes en signalering van nieuwe boeken.

Uitgever: Marc Van de Cruys, Krommelei 47, 2110 Wijnegem (België)
Heraldicum Disputationes verschijnt vier keer per jaar.
Prijs: € 20,- per jaar, € 6,00 voor losse nummers (€ 7,50 voor Nederland.)
Zie http://users.telenet.be/homunculus/heraldiek.html

woensdag 3 juli 2013

Glymes-anomalie in een 'Britse' bijbel

Een middeleeuwse Bijbel te Londen. Het is de titel van het wetenschappelijke artikel geschreven door Dr. Willem van Ham in het tijdschrift De Waterschans. Van Ham, een bekend Brabants heraldicus, neemt de lezer mee langs vroegere eigenaars van (en enige anomalieën in) dit 'Britse' manuscript, dat nog niet zolang geleden gedateerd werd op circa 1230 en niet Brits maar Brabants zou zijn.

Hij focust op de opvallende heraldische afbeeldingen en vroege portretten die stijlhistorisch niet correleren met de sterk gestileerde figuurtjes van de oorspronkelijke boekverluchter. Het gaat om wapens uit de familie Glymes, die onder andere als heren van Bergen op Zoom een stevige positie had weten te verwerven. Het geslacht Glymes was overigens een bastaardtak van de hertogen van Brabant, wat onder andere mag blijken uit de gouden leeuw op zwart en een aantal varianten daarop.
Door vergelijkend onderzoek komt Van Ham tot een scenario waarin de bijbel door een lid van de Van Glymes-familie geschonken zou zijn aan een Brabants klooster, alvorens de bijbel zijn Britse identiteit verwierf.


De Waterschans, nr. 2 juni 2013, uitgave van De Geschiedkundige Kring van Stad en Land van Bergen op Zoom. www.geschiedkundigekringboz.nl

maandag 10 juni 2013

Heraldicum Disputationes, jaargang 2013, nr 2

In het tweede nummer van jaargang 2013 van Heraldicum Disputationes de volgende artikelen:
  • Het grafmonument van Jan III van Merode en Anna van Gistel te Geel, door Dirk Coutereels
  • Habemus Scutum!?, door Marc Van de Cruys. (Over blunders en faux pas in de kerkelijke heraldiek.)
  • Niet-heraldici... blazoeneren doorgaans enkel de 'zichtbare' stukken, door Jean-Marie van den Eeckhout
  • In de schemerzone tussen adel, herauten en heraldiek: de zegels van Robert en Michel Le Ghietz uit Rijsel, door Dominique Delgrange
  • Het wapen van Vesalius. (Oeps, foutje 2), door Marc Van de Cruys
  • Een zegelmatrijs met het wapen de Croix, door Dominique Delgrange & Marc Crucifix (;-)

Verder uiteraard ingezonden brieven en mededelingen in de afdeling Disputationes en signalering van nieuwe boeken.

Uitgever: Marc Van de Cruys, Krommelei 47, 2110 Wijnegem (België)
Heraldicum Disputationes verschijnt vier keer per jaar.
Prijs: € 20,- per jaar, € 6,00 voor losse nummers (€ 7,50 voor Nederland.)
Zie http://users.telenet.be/homunculus/heraldiek.html

woensdag 1 mei 2013

Nieuw wapen voor Willem-Alexander

Dat het zo zijn moge!

Vanaf gisteren heeft onze voormalige Prins van Oranje, nu Koning Willem-Alexander, een ander wapen. Er wordt in de media ook het één en ander geroepen over de Koninklijke standaard, de vlag van het koningshuis , die ter land, ter zee en zelfs 's nachts aangeeft waar de vorst formeel verblijft. Het blijkt dat in de snelle berichtgevingideeën over het ceremonieel bij het grote publiek een eigen dynamiek krijgen. Er zou van alles veranderd zijn. Maar is dat ook zo?



Laten we terugblikken naar het jaar 1967. Toen het koningsgezinde genealogische tijdschrift
De Nederlandsche Leeuw (tijdschrift van het Koninklijk Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde) het wapen van de pasgeboren Prins van Oranje publiceerde, werd een commentaar gegeven dat de klank van voorbije polygoonjournaals in het geheugen roept:
De geboorte van deze jonge prins in ons Vorstenhuis betekent – menselijkerwijze gesproken – de verzekering van de toekomst van geheel ons land en volk. De vermoedelijke erfgenaam van de Kroon, ‘Des Konings eerste onderdaan’, voert volgens artikel 27 van de Grondwet de titel prins van Oranje. Eens zal dit voor Prins Alexander in de verre toekomst zijn weggelegd.

Dat het zo zijn moge!

Traditie in ons Koningshuis

Het wapen voor de Prins van Oranje,
officiële tekening door Van der Drift
bron: Hoge Raad van Adel
Het lijkt er op dat men bij de geboorte van de Prins, toen nog Alexander genoemd, het één en ander snel geregeld heeft, maar de heraldische zaken waren al een jaar eerder (1966) bij Koninklijk Besluit geregeld voor alle eventuele jongens en meisjes voortkomend uit het huwelijk van Prinses Beatrix en Jonkheer Claus van Amsberg. Daarbij kregen de kinderen het Rijkswapen gevierendeeld met de jachthoorn van het Huis van Oranje, wat in zijn algemeenheid de basis is geworden voor de wapens van de leden van het Koninklijk Huis - de Koning uitgezonderd. Door de opvolging van dames was er al een eigen heraldische traditie ontstaan: Juliana gebruikte als Prinses het wapen van Mecklenburg (een stierenkop met zogenaamde kwabben) als hartschild en Prinses Beatrix voerde de rode roos van Lippe op dezelfde manier. Na de abdicatie van gisteren stapt zij als het ware weer terug in dit oudere 'prinsessenwapen'.  Voorheen mocht Prins Willem-Alexander volgens dezelfde traditie zijn schild beleggen met het wapen Von (Van) Amsberg dat een kasteeltje op een drietoppige heuvel voorstelt. Op de persoonlijke onderscheidingsvlag die hij en zijn broers gebruik(t)en werd dit gebouwtje gereduceerd tot een witte toren. Reden hiervoor is waarschijnlijk geweest dat vlaggen om sterke stileringen vragen.
Op hun beurt voeren de Prinsessen Amalia, Alexia en Ariane volgens eerder genomen Koninklijk Besluit het wapen Zorreguieta:
In I en IV in azuur, bezaaid met blokjes van goud, een leeuw van goud, gekroond met een kroon van drie bladeren en twee parelpunten van hetzelfde, getongd en genageld van keel, in de rechtervoorklauw opgeheven houdende in schuinlinkse stand een zwaard van zilver met gevest van goud en in de linker- een bundel van zeven pijlen van zilver met punten van goud, de pijlen tezamen gebonden met een lint mede van goud; II en III in goud een jachthoorn van azuur, gesnoerd en geopend van keel, beslagen van zilver; in een hartschild van goud, komende uit een golvende schildvoet van azuur, een gekanteelde burcht, waarop drie gekanteelde torens, de middelste hoger dan de andere, het geheel van keel, en vergezeld van twee toegewende wolven van sabel, elk gaande over een uitgerukte cypres van natuurlijke kleur.
Via de media rouleerden al eerder wapens Zorreguieta, maar bij KB 25 januari 2002 kwam het tot een ‘gestolde’ vorm.

Binnen deze Koninklijke heraldische traditie ziet men het wapen van de aangehuwde partij (man dan wel vrouw) dus 'zijdelings invoegen' op het hartschild en blijft het basiswapen ‘Oranje-Nassau’ de ondergrond. Opmerkelijk, want binnen de oude heraldische tradities, en met name de Duitse, werd juist het familiewapen (in dit geval zouden dat de leeuw en de hoorn zijn geweest) als hartschild gehanteerd. De overige kwartieren die familie-instroom, dan wel territoriale claims representeerden, stonden daar gekwartileerd omheen 'op de achtergrond'. Bij ons koningshuis is het hartschild de veranderlijke factor en het gevierendeelde wapen (leew/hoorn) de constante. Visueel blijkt dat nog eens rustiger over te komen.

Niets veranderd?


Als Koning voert Willem-Alexander het Rijkswapen zoals zijn moeder dat ook deed (zie boven). Daarbij zijn de kwartieren II en III (de jachthoorn van het Huis van Oranje) en het hartschild met het wapen Von Amsberg (later Van Amsberg) komen te vervallen. 
Het is opnieuw vastgesteld bij Koninklijk Besluit van 23 april 1980, nr. 3, bij de troonaanvaarding van Koningin BeatrixBinnen de traditie is niets veranderd.
Ook aan de Koninklijke standaard is inhoudelijk niets veranderd, maar over de vorm kan gezegd worden dat de afhangende kwastjes van de hoorns iets verticaler hangen en de rozet van de Militaire Willemsorde in een strikje is veranderd. Wie dit nog eens goed wil zien kan naar deze pagina of deze of deze.

woensdag 20 maart 2013

Heraldisch Tijdschrift, jaargang 2013, nr. 1

In het eerste nummer van de jaargang 2013 van het Heraldisch Tijdschrift, de periodiek van de Afdeling Heraldiek van de Nederlandse Genealogische Vereniging, de volgende artikelen:

  • De Noordbrabantse Commissie voor Wapen- en Vlaggenkunde 25 jaar, door Willem van Ham
  • Geleedpotigenin de heraldiek, deel 1. Insecten, door Anton C. Zeven
  • Vier zegelstempels uit het kasteel Keukenhof, door N.J.M. Biezen. (Betreft de wapens Van Lynden, van Lynden-Singendonck en Steengracht)
  • In de serie 'hedendaagse heraldische ontwerpers/tekenaars': Hans van Heijningen, vexilloloog en heraldicus, door Bernard Grothues
Verder als gebruikelijk de rubrieken Periodieken en publicaties  en Op de keper beschouwd.

Het Heraldisch Tijdschrift verschijnt vier keer per jaar. Een abonnement kost € 20,- per jaar (NGV-leden € 18,-). Email: w.van.zon@hccnet.nl

Heraldicum Disputationes, jaargang 2013, nr 1

In het eerste nummer van jaargang 2013 van Heraldicum Disputationes de volgende artikelen: 

  • Een sportkroniek uit de XVe eeuw. De deelname van Costen van Halmale en andere Antwerpse gezellen aan verschiedene tornooien, door Jean-Marie van den Eeckhout
  • Een haardplaat met een alliantiewapen, door François van der Jeught & Thierry Lauwereys. (Over de wapens van de families Du Chastel de la Howarderie en De Marnix.)
  • Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, door Anton C. Zeven. (Betreft het schilderij 'De herberg Sinte Michiel', van Pieter Brueghel de Jongere)
  • Een niet te verwoesten wapenspreuk: Concordia res parvae crescunt, door R.W. van Dijk
  • Nog een pastoorswapen, door Antoon Vandromme. (Over Jozef Geldhof, 1925-1989, pastoor van Meetkerke en Houthave.)

Verder uiteraard ingezonden brieven en mededelingen in de afdeling Disputationes en signalering van nieuwe boeken.

Uitgever: Marc Van de Cruys, Krommelei 47, 2110 Wijnegem (België)
Heraldicum Disputationes verschijnt vier keer per jaar.
Prijs: € 20,- per jaar, € 6,00 voor losse nummers (€ 7,50 voor Nederland.)
Zie http://users.telenet.be/homunculus/heraldiek.html

maandag 11 februari 2013

Alba Amicorum in Gelders Archief digitaal

Op de website van het Gelders Archief is een zestiental zogenaamde Alba Amicorum digitaal beschikbaar gekomen. Deze alba amicorum, die stammen uit de 16e t/m 19e eeuw,  kunnen worden gezien als een soort voorloper van de bekende poëzie-albums. Vrienden van de eigenaar schreven er een opdracht, verhaaltje of gedicht in of maakten een tekening.



De eigenaar liet het album amicorum soms verluchtigen met familiewapens van de vrienden. Daardoor zijn de vriendenboekjes heraldisch vaak interessant. Dat geldt bij deze Gelderse boekjes met name voor:

Laatstgenoemde album bevat ook een (later toegevoegde) tekening met een legenda van de kleur-arceringen in zwart-wit wapens: "Wapen gronden omde couleurs tekenen kunnen".  (Zie onderstaand.)


Zie ook website Gelders Archief
Met dank @EricHennekam voor tip.

vrijdag 4 januari 2013

Wapens in het Friese Genealogysk Jierboek 2012

In het Genealogysk Jierboek 2012 van de Fryske Akademy een opgave van de nieuw geregistreerde familiewapens bij de Fryske Rie foar Heraldyk. De namen zijn: Algra, Koopmans en Weidenaar

Ook in het Genealogysk Jierboek 2012 een artikel van R.J. Boersma getiteld De wapens in de Laurentiuskerk te Kimswerd.
In dit artikel worden i.v.m. wapens op voornamelijk 17e eeuwse graven de volgende namen genoemd:  
van Aylva, van Bonga, Bonnema, Ernstesdr., Haarsma, Heemstra, van Heemstra, Hemstra, van Hemstra, Hesselsz., Hiddesdr., Ientesdr., Iostes, Obonnis, Oedesdr., Ruirts, Talma, van Tiara, Tierckx, Timens, Timensdr. en Willems .

Zie www.fryske-akademy.nl

Heraldisch Tijdschrift, jaargang 2012, nr. 4

In het vierde nummer van de jaargang 2012 van het Heraldisch Tijdschrift, de periodiek van de Afdeling Heraldiek van de Nederlandse Genealogische Vereniging, de volgende artikelen:

  • Heraldiek van het land van Vytis. Geschiedenis van de Litouwse nationale heraldiek, door Tom Metselaars
  • Dorpswapens en -vlaggen in het Groningse Vredewold: Jonkersvaart en De Wilp, door Ir. Anders Daae
  • Statuette met het wapen Hajenius, door N.J.M. Biezen
  • Gehoekte of hoekige schuinbalk in een wapen op een avondmaalskan, door Anton C. Zeven
  • Het wapen van mgr. Hermanus Woorts, hulpbisschop van Utrecht, door Hans van Heijningen
  • Het wapen van mgr. Theodorus Hoogenboom, hulpbisschop van Utrecht, door Hans van Heijningen
  • Het wapen van de nieuwe hulpbisschop van Haarlem-Amsterdam, door Ir. Anders Daae
  • Blokhuis, één familie, twee wapens, door Bert Blokhuis
Verder als gebruikelijk de rubrieken Periodieken en publicaties  en Op de keper beschouwd. Het Heraldisch Tijdschrift verschijnt vier keer per jaar. Een abonnement kost € 20,- per jaar (NGV-leden € 18,-). Email: w.van.zon@hccnet.nl