maandag 12 maart 2012

Een wapen op een wapen (op een wapen)

De collectie gevestwapens van het Legermuseum in Delft omspant duizenden zwaarden, sabels, dolken en ander slag- en steekgerei. Tijdens de projectregistratie van rond 2002-2006 zijn zeer veel van deze gevestwapens diepgaand geregistreerd. Ze varieren van bronzen dolken uit de Oudheid (Luristan) tot en met 20ste-eeuwse ceremoniele sabels. Soms uiterst eenvoudig, bijna home-made, maar zeer vaak ook van zeer exclusief smeedwerk in opdracht. Prachtige geblauwde en vergulde, bijna halfcirkelvormige gebogen klingen voor officieren van de lichte cavalerie; oogverblindende zilveren of in shakudo-techniek gemaakte gevesten van hartsvangers en herendegens; pamor-klingen die ten geschenke van de Sultan van Sumanap meekwamen...Maar nergens is ooit een familiewapen op aangetroffen.


Totdat conservator Mathieu Willemsen van het Legermuseum ons vandaag attendeerde op een bijzondere houwer. De naam houwer verraadt al de manier waarop hij gehanteerd wordt. Als prélude op de houwer komen we al in de Middeleeuwen eeuw de Falchion tegen, een wapen van Perzische ('scimitar') of Chinese ('dao') oorsprong dat via Italië Europa binnendrong. In de Tachtigjarige oorlog zou de houwer een geducht wapen worden in de handen van de min of meer ongetrainde soldaat, voor correct schermen had je immers een rapier en schermles nodig. Het gevest (handgedeelte) van deze houwer heeft het model van een sabel, een wapen met eenzelfde mysterieuze oosterse oorsprong en eveneens bedoeld om mee te slaan.

Het wapen is volgens het etswerk op de kling vervaardigd in opdracht van Cornelis Albert Adriaan van Olden Barnevelt. Links van deze naam staat zijn gevierendeelde blazoen. U zult hem tevergeefs zoeken in de genealogie zoals opgegeven in Nederland's Adelsboek 2000-2001, maar via de familiedossiers van het CBG konden we hem snel terugvinden. Zijn voorouders heetten aanvankelijk ook Tullingh waardoor de naam Van Oldenbarneveldt genaamd Tulling ontstond. Later kwam er daar voor verwanten in 1745 ook nog eens de naam Witte bij (Van Oldenbarneveldt genaamd Witte Tullingh). Cornelis Albert Adriaan ( ged. 's-Gravenhage 13 aug. 1769) was de zoon van Johan Gerard van Oldenbarneveldt genaamd Tullingh, fiscaal (een hoge belastingambtenaar) van de Generaliteit. Hij was in zijn hoedanigheid van meester in de rechten auditeur-militair, dus openbaar aanklager van een militaire krijgsraad. Daarnaast was hij lid van de Raad van Justitie te Batavia. Na een huwelijk in 1795 met Catharina Johanna van Hoogewerff trouwde hij in 1799 met zijn nicht Henrica Maria Margaretha van Oldenbarneveldt genaamd Tullingh. Die naam Tullingh heeft hij zelf ook wel gevoerd, al staat dat niet op de kling van de houwer. Aardig is dat op het wapen op de kling -het kwartier Tullingh - wederom een wapen staat. Op onderstaande afbeelding staat zelfs een houwer!

De grondlegger van Nederland's Adelsboek, W.J.J.C. Bijleveld, noemt de Van Oldenbarneveldts waarschijnlijk een tak van het geslacht "dat tot den kleinen Veluwschen adel behoorde", iets waar we in de latere historische reeks van het Nederland's Adelsboek niets van terugzien.

Bij welke gelegenheden Van Oldenbarneveldt met dit kloeke wapen met zijn wapen heeft rondgelopen is nog wat onduidelijk. In de rechtbank en bij officiele gelegenheden zou men eerder een herendegen dragen. Er is behalve zijn rol als auditeur-militair vooralsnog geen verdere militaire loopbaan bekend.

donderdag 8 maart 2012

Unieke prentbriefkaarten met wapenreeksen laaglandse vorsten

Het CBG brengt deze week een eerste serie van vier wapenkaarten van middeleeuwse Nederlandse en Vlaamse vorsten en hun echtgenoten uit. Deze Wapenreeksen hebben de vorm van prentbriefkaarten en zijn ook als zodanig te gebruiken. Het zijn rijk met familiewapens versierde stamreeksen van respectievelijk de hertogen van Brabant (1183-1406) en de graven van Gelre (1182-1339), Holland (1157-1299) en Vlaanderen (1168-1404). De ontwerper en tekenaar is Henk ’t Jong, mediëvist en heraldicus bij het CBG.

In het verleden zijn in binnen- en buitenland wel meer series heraldische prentbriefkaarten uitgegeven, maar deze reeks is toch beduidend anders. De wapens zijn namelijk in de vormgeving van hun tijd weergegeven. De schilden maken daarom een verandering door van het lange Normandische type van de late twaalfde eeuw tot en met de bijna driehoekige vliegervorm van de veertiende eeuw. Bovendien zijn de heraldische stukken en beesten volgens de vroeg-, hoog- en laat-gotische stijl getekend. Al deze familiewapens zijn, voor zover mogelijk, gebaseerd op de zegels van de bewuste vorsten of anders op weergaven van hun wapens op bijvoorbeeld, miniaturen. De genealogische gegevens, die voor de middeleeuwen zelden helemaal compleet te krijgen waren, zijn afkomstig uit de meest recente genealogische literatuur. Op drie van de kaarten zijn ook  nog zegel- of muntafbeeldingen opgenomen, alleen bij Vlaanderen was daar geen plaats meer voor.

Je kunt de kaarten gewoon als prentbriefkaart versturen en zo familie en vrienden verrassen met een kleurrijke heraldische groet. Deze wapenkaarten zijn natuurlijk ook unieke, kleurige verzamelobjecten en krijgen hopelijk een vervolg. Door de kaarten met Wapenreeksen aan te schaffen steun je bovendien het CBG.

Verkrijgbaarheid en prijzen:

De vier verschillende kaarten uit de serie Wapenreeksen zijn los en in sets van vier alleen te krijgen aan de balie bij het CBG of op beurzen en congressen.

De losse kaarten kosten € 1,50 per stuk, voor Vrienden € 1,25

Wapenreeks nr.1 Brabant    1183-1406 - art.nr 81380
Wapenreeks nr.2 Gelre      1182-1339 - art.nr 81381
Wapenreeks nr.3 Holland    1157-1299 - art.nr 81382
Wapenreeks nr.4 Vlaanderen 1168-1404 - art.nr 81383


Sets van vier verschillende kaarten (art.nr. 81384) kosten € 5,- / Vrienden € 4,-

Per post zijn de kaarten, in verband met de relatief hoge verzendkosten, alleen te verkrijgen in sets van 4 x 2 kaarten (art.nr. 81385) voor € 12,- / Vrienden € 10,-  (incl. verzendkosten).
Bestellen kan hier per email. Vermeld a.u.b. "wapenreeksen, art. nr. 81384" en het bezorgadres. Dan worden de kaarten met faktuur toegestuurd.

Prijzen voor grotere aantallen voor bijv. musea en archieven op aanvraag.

maandag 5 maart 2012

De wapenrol van Dupuy in Le Parchemin



In het januari-februari nummer van Le Parchemin wordt o.a. door Jean-Marie van den Eeckhout aandacht geschonken aan de Wapenrol van Dupuy. In deze wapenrol - feitelijk een kopie van rond 1470 - passeren Vlaamse ridders die rond 1380 en nog veel eerder voorkwamen in het Wapenboek van Urfé. Van den Eeckhout gaat in op de genoemde personen, werkt al vergelijkend het bestand uit in staatjes en legt nadruk op hun politiek-militaire rol. Hij maakt daarin onderscheid tussen de facties van de Liebaerts en de Leliaerts en de figuren die er neutraal in stonden. Door de statistische aanpak krijgt men een heel aardig beeld van deze ridders in hun maatschappelijke context. 

Le Parchemin, Bulletin bimestriel édité par l'Association royale Office Généalogique et Héraldique de Belgique, janvier-février 2012, no. 397, 87 pag.

Le Parchemin verschijnt 6 keer per jaar. Kosten abonnement: € 38,- / jaar voor België en € 68,-/ jaar  voor 'buitenland'. Zie website.